شیر کشویی

در بویلرها (دیگ‌های بخار یا آب‌گرم)، شیر فلکه کشویی یکی از پرکاربردترین نوع شیرهای قطع و وصل جریان سیالات غیرقابل‌تزریق و با فشار بالا است.
شیر فلکه کشویی (Gate Valve) شیر قطع و وصل جریان است که از یک صفحه شیب‌دار (Wedge or Gate) استفاده می‌کند تا مسیر جریان را باز یا بسته کند.
این شیر معمولاً در حالت‌های کاملاً باز یا کاملاً بسته قرار می‌گیرد و برای کنترل تدریجی جریان توصیه نمی‌شود.

اجزای اصلی شیر فلکه کشویی
۱. بدنه اصلی شیر (Body):
پوسته فولادی یا چدنی که مجرای عبور سیال را در خود نگه می‌دارد.
۲. کفشک/صفحه کشویی (Gate / Wedge):
همان قطعه‌ای که با بالا و پایین رفتن مسیر جریان را باز یا بسته می‌کند.
مهره و میله رزوه‌ای (Stem & Nut):
انتقال حرکت چرخشی چرخاندن دستگیره به حرکت خطی صفحه.
درپوش و پکینگ (Bonnet & Packing):
جلوگیری از نشت سیال و محافظت از میله رزوه‌ای.
دسته یا دستگیره (Handwheel):
مکانیزمی که کاربر با آن شیر را باز یا بسته می‌کند.
اورینگ‌ها و واشرها:
برای آب‌بندی بهتر بین اجزا.

نحوه عملکرد
عملکرد شیر فلکه کشویی به این صورت است که هنگام باز بودن کامل صفحه به‌طور کامل از مسیر جریان خارج می‌شود → مقاومت جریان تقریباً صفر → افت فشار کم.
هنگام بسته بودن صفحه به صورت کامل روی صندلی می‌نشیند → مسیر بسته → جریان قطع.
حرکت خطی صفحه باعث قطع یا وصل جریان می‌شود — معمولاً با چرخاندن دستگیره به سمت راست (بسته) و به سمت چپ (باز).

انواع شیر فلکه کشویی
۱. غیرسربی (Non-Rising Stem):
میله بالا و پایین نمی‌رود، فقط چرخانده می‌شود — مناسب فضاهای کم‌ارتفاع.
سربی (Rising Stem):
میله همراه صفحه بالا و پایین می‌رود — تغییر وضعیت شیر قابل دیدن است.
تخت (Solid/Wedge Gate):
صفحه یک‌تکه است.
انعطاف‌پذیر (Flexible Wedge):
صفحه به صورت بخش‌های قابل انعطاف برای انطباق بهتر با صندلی.

مزایا
✔ افت فشار بسیار کم در حالت باز
✔ قطع کامل جریان سیال
✔ مناسب برای کار در فشار و دمای بالا
✔ ساختار ساده و نگهداری نسبتاً آسان
✔ عملکرد قابل اعتماد در سرویس‌های طولانی

معایب
❌ برای تنظیم دقیق جریان مناسب نیست
❌ باز و بسته کردن سریع می‌تواند به صندلی و صفحه آسیب زند
❌ در صورت نشستن ذرات جامد روی صندلی، ممکن است آب‌بندی کامل برقرار نشود
❌ حرکت کند نسبت به شیرهای سریع عمل

کاربرد در بویلرها
در سیستم‌های بخار و آب گرم، شیر فلکه کشویی معمولاً برای:
🔹 قطع کامل جریان آب تغذیه بویلر
🔹 ورودی و خروجی خطوط بخار
🔹 مسیرهای برگشت آب یا کندانس
🔹 جایگاهی که نیاز به تغییرات مکرر فشار و دبی نیست
در بویلرها به دلیل فشارهای بالا و سیال داغ، انتخاب مواد و طراحی مناسب (مثلاً فولاد آلیاژی، ASTM A216، ASTM A105) اهمیت زیادی دارد.

نکات نصب و نگهداری
✅ نصب در خطوط با پشتیبانی مناسب از وزن
✅ نصب با دستگیره در موقعیت مناسب برای اپراتور
✅ بازرسی دوره‌ای مهره و پکینگ برای جلوگیری از نشتی
✅ گریس‌کاری مهره‌ها در فواصل زمانی مشخص
✅ جلوگیری از چرخش ناگهانی و خشن

شیر فلکه کشویی یک شیر قطع و وصل خطی است که برای بویلرها به‌دلیل افت فشار کم و تحمل فشار و دماهای بالا بسیار مناسب است. اگر نیاز به کنترل دقیق جریان دارید، بهتر است از شیرهای دیگر مانند شیر توپی یا کنترل ولو استفاده شود.